Grant zespołowy 2025–2030
Inwentaryzacja i edycja źródeł prasowych
do dziejów Polskiej Akademii Literatury
Projekt finansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach Narodowy Program Rozwoju Humanistyki w konkursie „Dziedzictwo narodowe” nr rej. NPRH/DN/SP/0065/2024/14
Wysokość dofinansowania: 893 116,00 zł
Całkowita wartość: 893 116,00 zł
Data podpisania umowy: grudzień 2025
Termin realizacji: 9.12.2025–9.12.2030
Zespół badawczy:
prof. dr hab. Agata Zawiszewska-Semeniuk – kierownik projektu, www.zawiszewska.pl
dr Aleksandra Grzemska
dr Barbara Popiel-Kobielska
dr Marta Szpatowicz
mgr Jolanta Liskowacka
Opis projektu:
Istniejąca w latach 1933–1939 Polska Akademia Literatury była ogólnopolską instytucją prorządową zrzeszającą pisarzy, mającą na celu ochronę interesów zawodowych ludzi pióra w kontaktach z wydawcami, mediami i politykami, reprezentowanie literatury narodowej wobec innych literackich instytucji krajowych i zagranicznych, dynamizowanie życia literackiego za pośrednictwem stypendiów, konkursów i nagród itp. Jej powstanie poprzedziły niemal dwie dekady dyskusji, w której udział wzięli pisarze, dziennikarze i działacze kultury reprezentujący wszystkich pokoleń. Mimo dzielących ich różnic światopoglądowych wspólnie wystąpili w obronie interesów ludzi pióra, co przekonało rząd do powołania Akademii i wyrażenia tym gestem szacunku dla zasług literatury w obronie tożsamości narodowej Polaków w okresie zaborów. Działalność Akademii została zawieszona na początku wrześniu 1939 roku, a po zakończeniu drugiej wojny światowej nowe władze państwowe nie poparły wniosku literatów o jej reaktywację.
Głównym efektem projektu ma publikacja czterech tomów Źródeł do dziejów Polskiej Akademii Literatury (1908–1918, 1918–1932, 1933–1939 oraz po 1945 roku). Model dostępności publikacji: gold open access.
Konstrukcja edycji i jej zawartość problemowa:
Tom 1: Teksty z lat 1905–1918, od schyłku Młodej Polski do odzyskania przez Polskę niepodległości. W tym okresie pojawiły się pierwsze robocze projekty Akademii opublikowane w prasie zaboru rosyjskiego i austriackiego, mające jednak bardziej charakter postulatów niż konkretnych propozycji.
Tom 2: Teksty z lat 1918–1933, kiedy pisarze, dziennikarze i politycy ogłaszali i omawiali w prasie konkretne propozycje utworzenia Akademii zgłoszone m.in. przez Stefana Żeromskiego (projekt Akademii Literatury Polskiej), Andrzeja Lama (projekt Centrali Literackiej), Kazimierza Przerwy-Tetmajera (projekt Akademii Literackiej jako szkoły wyższej) czy Karola Irzykowskiego (Izba Literatury). W tym okresie środowisko literackie wyraźnie domagało się od władz państwowych utworzenia reprezentacyjnej instytucji centralnej oraz głosowało nad konkretnymi projektami, z których ostatecznie poparło projekt Stefana Żeromskiego i przedstawiło go rządowi do akceptacji.
Tom 3: Teksty z lat 1933–1939, od powołania przez rząd Polskiej Akademii Literatury (w kształcie uzgodnionym przez pisarzy i polityków) do zawieszenia jej działalności w 1939 roku. W tym okresie prasa publikowała informacje o różnych formach działalności PAL i Akademików, konkursach, nagrodach, prelekcjach itd.
Tom 4: Teksty opublikowane po 1945 roku, kiedy to najbardziej burzliwa debata odbyła się pod koniec lat 40. XX wieku. W tym okresie postulaty ludzi pióra o reaktywację PAL zostały definitywnie odrzucone przez rząd krajowy, ale były nadal dyskutowane i połowicznie realizowane przez środowiska emigracyjne.