Wszechnica Polonistyczna i Szkoła interpretacji liryki na Uniwersytecie Szczecińskim
Wszechnica Polonistyczna to cykliczne wydarzenie edukacyjne i popularno-naukowe organizowane od ponad 20 lat przez polonistów pracujących na Uniwersytecie Szczecińskim dla uczniów i nauczycieli języka polskiego z naszego miasta i regionu. Jej celem jest popularyzowanie w lokalnym środowisku szkolnym wiedzy o języku i literaturze polskiej oraz umiejętności analizowania i interpretowania tekstów literackich i użytkowych.
Pierwszy tom Szkoły interpretacji liryki do pobrania bezpłatnie TUTAJ
Wszechnica Polonistyczna – dwie dekady działalności edukacyjnej
Wszechnica Polonistyczna powstała w 2003 roku z inspiracji śp. prof. Erazma Kuźmy, który był jednym z założycieli i pierwszych dyrektorów szczecińskiej polonistyki. Pracami organizacyjnymi od początku kierował prof. Piotr Michałowski, który dostosowywał jej formułę do zmieniających się potrzeb środowiska uczniów i nauczycieli języka polskiego, zależnych z kolei od obowiązujących przepisów ministerialnych i programów szkolnych. Na przykład obecnie zespół realizujący wykłady „wszechnicowe” skupia się na upowszechnianiu wiedzy z zakresu poetyki i doskonaleniu umiejętności analizy i interpretowania poezji, która – po kilkuletnim marginalizowaniu jej w programach szkolnych i spisach lektur – wróciła ponownie do głównego nurtu kształcenia polonistycznego. Ponadto współpraca polonistów uniwersyteckich ze środowiskiem nauczycieli języka polskiego w szkołach podstawowych i średnich polega na popularyzowaniu wyników najnowszych badań literackich w szkołach – z jednej strony, a z drugiej – na wsłuchiwaniu się w potrzeby i sugestie środowiska nauczycielskiego dotyczące programów studiów polonistycznych. Dzięki temu proces wzajemnego kształcenia się poprzez wymianę doświadczeń nauczycieli szkolnych i akademickich jest obustronny.
Formuła Wszechnicy zmieniała się także w zależności od zmian w strukturze Uniwersytetu Szczecińskiego, kształcenie polonistyczne odbywało się bowiem przez ostatnie dwie dekady w ramach różnych wydziałów (początkowo na Wydziale Humanistycznym, później na Wydziale Filologicznym, a od kilku lat ponownie na Wydziale Humanistycznym) i instytutów (najpierw Filologii Polskiej, później Filologii Polskiej i Kulturoznawstwa, obecnie Instytutu Literatury i Nowych Mediów oraz Instytutu Językoznawstwa). Podział na dwa Instytuty (literaturoznawczy i językoznawczy) wpłynął także na zmiany w rodzajach aktywności popularyzatorskiej polonistów akademickich, którzy – przez lata współpracujący w ramach jednej „wszechnicowej” inicjatywy – teraz prowadzą odrębne działania, wymuszone zasadami ewaluacji. Na ocenę, czy ten podział przyniósł realny pożytek uczniom i polonistom szkolnym w naszym mieście i regionie, jest chyba jeszcze za wcześnie. Podziały strukturalne wewnątrz uczelni są zbyt świeże, a pracownicy zbyt skupieni na wdrażaniu się do nowych warunków pracy, by przeprowadzić konsultacje społeczne i podsumować ich rezultaty.
Ponadto ostatnie ograniczenia związane z pandemią koronawirusa spowodowały ważne zmiany w organizacji Wszechnicy, czyli przeniesienie wykładów do sieci, przestawienie się na tryb on-line. Dopiero w zeszłym roku Wszechnica wróciła do spotkań bezpośrednich, które oparła na nowych zasadach, biorących pod uwagę między innymi wpływ mediów społecznościowych na sposób organizacji, przekazu i odbioru treści edukacyjnych. Na przykład zamiast cyklu półgodzinnych wykładów, które dominowały w poprzednich edycjach Wszechnicy i które z perspektywy współczesnych uczniów są odbierane jako po prostu zbyt długie, teraz proponujemy cykl prezentacji maksymalnie piętnastominutowych, z wyraźnie podkreślonymi problemami interpretacyjnymi oraz ilustrującymi je materiałami ikonograficznymi. Zespół realizujący wykłady Wszechnicowe stara się więc dostosowywać przekaz do mechanizmów percepcyjnych współczesnej młodzieży.
W ciągu dwudziestu lat działania Wszechnicy organizujące ją wydziały i instytuty stale współpracowały z innymi instytucjami statutowo zajmującymi się popularyzacją wiedzy o języku i literaturze polskiej oraz edukacją dzieci, młodzieży i dorosłych, między innymi z Oddziałem Szczecińskim Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza oraz Polskim Towarzystwem Autobiograficznym. Wykłady „wszechnicowe” odbywały się nie tylko na terenie Uniwersytetu Szczecińskiego, lecz także w Książnicy Pomorskiej, Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli czy na Zamku Książąt Pomorskich; organizowane były również sesje „wyjazdowe”, na zaproszenie różnych szkół w Szczecinie i województwie zachodniopomorskim. Od pięciu lat Wszechnica współpracuje z Komitetem Okręgowym (zachodniopomorskim) Olimpiady Literatury i Języka Polskiego (przewodniczący: dr hab. Piotr Krupiński, prof. US) oraz Komitetem Okręgowym (zachodniopomorskim) Olimpiady Literatury i Języka Polskiego dla Szkół Podstawowych (przewodniczący zamiennie: prof. dr hab. Agata Zawiszewska-Semeniuk, prof. dr hab. Piotr Michałowski).
Pierwszy tom Szkoły interpretacji liryki do pobrania bezpłatnie TUTAJ
Szkoła interpretacji liryki – nowa inicjatywa edukacyjna i wydawnicza
Ostatnia zmiana, jaka zaszła w organizacji Wszechnicy, polega na utrwalaniu w formie pisanej wykładów wygłaszanych w ramach spotkań z uczniami i nauczycielami. Przez niemal dwie dekady często stawały się one podstawą później publikowanych artykułów naukowych, rozdziałów w monografiach zbiorowych czy monografii jednoautorskich pracowników szczecińskiej polonistyki. Natomiast w czerwcu 2023 roku, a więc po zakończeniu 20. edycji Wszechnicy, władze Wydziału Humanistycznego i Instytutu Literatury i Nowych Mediów podjęły decyzję o opublikowaniu wykładów w monografii zbiorowej pt. Szkoła interpretacji liryki, inicjując nowy cykl profesjonalnych wydawnictw oświatowych opracowywanych z myślą o środowisku szkolnym. W monografii znalazło się 19 artykułów naukowych o nachyleniu popularyzującym, autorstwa pracownic i pracowników Instytutu Literatury i Nowych Mediów: dr hab. prof. US Tatiany Czerskiej, dra hab. prof. US Piotra Krupińskiego, prof. dra hab. Jerzego Madejskiego, prof. dra hab. Piotra Michałowskiego, prof. dra hab. Marka Skwary, prof. dr hab. Marty Skwary, dra Jędrzeja Wijasa, dra Konrada Wojtyły, prof. dr hab. Agaty Zawiszewskiej-Semeniuk, oraz studentek I i II stopnia na kierunku filologia polska: Gabrieli Szejby i Marty Sobolewskiej.
Każdy artykuł przedstawia analizę i interpretację jednego wiersza wybranego poety (od epoki staropolskiej do współczesności) – wiersz stanowiący przykład najważniejszych cech poetyckiego idiomu danego twórcy (głównie z kanonu lektur szkolnych), który to utwór jeszcze nie funkcjonuje w podręcznikach ani repetytoriach szkolnych. Analiza i interpretacja uwzględnia zakres merytoryczny podstawy programowej (m.in. listę gatunków i tropów poetyckich uwzględnionych w programach szkolnych) oraz możliwości percepcyjne ucznia szkoły średniej. Autorki i Autorzy tekstów uwzględnili możliwości percepcyjne oraz potrzeby edukacyjne trzech różnych grup odbiorców, dostosowując do nich stopień trudności lekturowych: uczniów najstarszych klas szkoły podstawowej, uczniów szkół średnich oraz humanistycznie uzdolnionych uczestników Olimpiady Literatury i Języka Polskiego. Każdy artykuł został zbudowany według tego samego schematu, znanego uczniom z podręczników szkolnych: lakoniczne informacje biograficzne o poecie; kluczowe informacje o epoce i nurcie, który reprezentował – ze szczególnym uwzględnieniem tych cech poezji danej epoki i nurtu, które są widoczne w jego twórczości; analiza i interpretacja jednego wiersza, który autor artykułu uznał za reprezentatywny przykład poetyki danego pisarza; bibliografia podmiotowa, podmiotowa i kontekstowa. W ten sposób w Szkole interpretacji liryki zaprezentowana została twórczość Wacława Potockiego, Ignacego Krasickiego, Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Cypriana Norwida, Adama Asnyka, Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Stanisława Korab-Brzozowskiego, Kazimierza Wierzyńskiego, Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, Stanisława Leca, Anny Świrszczyńskiej, Wisławy Szymborskiej, Haliny Poświatowskiej, Rafała Wojaczka, Stanisława Barańczaka, Marcina Świetlickiego, Piotra Sommera i Leszka Szarugi.
Monografia zbiorowa Szkoła interpretacji liryki pod redakcją Agaty Zawiszewskiej-Semeniuk i Piotra Krupińskiego, z wprowadzeniem Piotra Krupińskiego, ukazała się w Wydawnictwie Naukowym Uniwersytetu Szczecińskiego w połowie sierpnia 2024 roku w wersji elektronicznej i drukowanej. Wersja elektroniczna dostępna jest w trybie open access, można więc ją pobierać bezpłatnie i czytać na urządzeniach mobilnych jako plik pdf.
Agata Zawiszewska-Semeniuk
Szczęśliwie we współczesnej Polsce nie jest tak, że „nikt nie ma dziś czasu czytać… książek”, inaczej rzeczy zawsze się miały, i nadal się mają, w wypadku poezji. Rzeczywiście, niczym Derridiański jeż potrafi ona skutecznie odstraszać swoim hermetyzmem; pragnie być odczytaną, równocześnie jednak, wzorem swego alegorycznego sobowtóra, kuli się w sobie, skutecznie zasłaniając sens. Czy możemy zatem dziwić się, że coraz więcej osób podchodzi do niej jak do… jeża? Że znane słowa Szymborskiej – „Nie licząc szkół, gdzie się musi” – wraz z kolejnymi zmianami koncepcji egzaminu maturalnego, mocno się zdezaktualizowały.
Mając świadomość wszystkich tych uwarunkowań, chcielibyśmy zaproponować książkę – zbiór analiz i interpretacji wybranych wierszy, pochodzących z różnych epok – która w naszej intencji choć w drobnym stopniu powinna przyczynić się do bliższego spotkania z jeżem poezji. Jak zobaczymy, jeśli odpowiednio przygotować się do naszej konfrontacji, jeż okaże się nie tak straszny, jak go malują. Na pozór odwrócony od świata, „zwinięty w kłębek, najeżony kolcami, bezbronny i niebezpieczny”, z pewnością wymaga czułej opieki. Ostrożnie zdejmujemy go zatem z rozpędzonej autostrady nowoczesności i oddajemy mu głos. Trzeba być tylko cierpliwym i nauczyć się słuchać.
Z Wprowadzenia dr. hab. Piotra Krupińskiego, prof. US.
Zaproszenie do Szkoły interpretacji liryki to znakomity pomysł grupy szczecińskich uczonych. Oto postanowili oni pokazać lekturę poezji od podszewki. Interesują ich nie tylko wiersze, ale i metody czytania. Zarazem ci znawcy literaturoznawczych teorii, uczeni z warsztatem naukowym, uniwersyteccy historycy poezji, okazują się odbiorcami nad wyraz wrażliwymi. Nie napisali oschłej książki, w której przygniatają terminy techniczne, ale raczej przewodnik po wersach i strofach opowiadający o ich historii i dniu dzisiejszym.
Z recenzji dr. hab. Piotra Weisera, prof. UKSW